Serbest Meslek Makbuzu (SMM) Hesaplama

Serbest Meslek Makbuzu (SMM) Nedir?

Serbest meslek makbuzu (SMM), serbest meslek erbabının (avukat, doktor, mali müşavir, mühendis, mimar, noter, serbest muhasebeci vb.) mesleki faaliyetleri karşılığında elde ettiği kazançlar için düzenlediği bir belgedir. 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 236. maddesi gereğince, serbest meslek erbabı her türlü tahsilatı için serbest meslek makbuzu düzenlemek zorundadır.

SMM, ticari faaliyetlerde kullanılan faturadan farklı olarak yalnızca serbest meslek kazançları için düzenlenir. Makbuzda serbest meslek erbabının adı, soyadı, vergi kimlik numarası, hizmetin niteliği, brüt tutar, KDV, stopaj (gelir vergisi tevkifatı) ve net tahsilat tutarı gibi bilgiler yer alır.

Serbest meslek makbuzu, hem gelir vergisi hem de katma değer vergisi (KDV) açısından önemli bir belgedir. Makbuzu düzenleyen serbest meslek erbabı, hizmet bedeli üzerinden KDV hesaplar ve tahsil eder. Aynı zamanda, hizmeti alan taraf (vergi sorumlusu sıfatıyla) brüt tutar üzerinden stopaj (gelir vergisi tevkifatı) kesintisi yapar ve bu tutarı vergi dairesine yatırır.

2026 yılı itibarıyla serbest meslek makbuzu e-SMM (elektronik serbest meslek makbuzu) olarak Gelir İdaresi Başkanlığı'nın e-belge portalı üzerinden veya özel entegratörler aracılığıyla düzenlenmektedir. Kağıt ortamında SMM düzenleme uygulaması büyük ölçüde kaldırılmış olup, serbest meslek erbabının e-SMM uygulamasına dahil olması zorunlu hale getirilmiştir.

SMM Nasıl Hesaplanır?

Serbest meslek makbuzu hesaplaması, brüt tutar üzerinden KDV ve stopaj hesaplanarak yapılır. Hesaplama mantığı şu şekildedir:

1. Brüt Tutar (Serbest Meslek Kazancı): Serbest meslek erbabının hizmet karşılığı talep ettiği brüt ücrettir. Bu tutar, KDV ve stopaj hesaplamasının temelini oluşturur.
2. KDV Hesaplama: Brüt tutar üzerinden genel KDV oranı (%20) uygulanır. KDV = Brüt Tutar x KDV Oranı. KDV, makbuzu düzenleyen tarafından tahsil edilir ve KDV beyannamesinde beyan edilir.
3. Stopaj (Gelir Vergisi Tevkifatı): 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun 94/2-b maddesi gereğince, serbest meslek ödemelerinden %20 oranında gelir vergisi tevkifatı (stopaj) yapılır. Stopaj = Brüt Tutar x Stopaj Oranı. Stopajı, ödemeyi yapan taraf keser ve muhtasar beyanname ile vergi dairesine bildirir.
4. Net Ele Geçen Tutar: Serbest meslek erbabının fiilen tahsil ettiği tutardır. Net = Brüt Tutar + KDV - Stopaj. KDV, hizmeti alan tarafından ödenir; stopaj ise brüt tutardan kesilir.
5. Makbuz Toplam: Makbuz üzerinde görünen toplam tutar Brüt + KDV'dir. Stopaj ise ayrıca gösterilir ve net tahsilat tutarı belirtilir.

Netten brüte hesaplamada ise formül tersine çevrilir: Brüt Tutar = Net Ele Geçen / (1 + KDV Oranı - Stopaj Oranı). Örneğin %20 KDV ve %20 stopaj ile: Brüt = Net / (1 + 0,20 - 0,20) = Net / 1,00 = Net. Bu özel durumda (KDV ve stopaj oranları eşit olduğunda) brüt tutar ile net ele geçen tutar birbirine eşit olur.

Avukatlar İçin SMM Hesaplama

Avukatlar, serbest meslek erbabı olarak mesleki faaliyetleri karşılığında serbest meslek makbuzu düzenlemek zorundadır. Avukatların SMM hesaplamasında dikkat edilmesi gereken bazı özel durumlar vardır:

• Stopaj Oranı: Avukatlık hizmetlerinde standart stopaj oranı %20'dir. Ancak avukatın müvekkilinin gerçek kişi olması ve vergi mükellefi olmaması halinde stopaj kesintisi yapılmaz. Stopaj yalnızca vergi mükellefi olan kişi ve kurumlar tarafından yapılır.
• KDV Oranı: Avukatlık hizmetlerinde genel KDV oranı %20 uygulanır. 2024 yılı öncesinde bazı avukatlık hizmetlerinde %8 KDV uygulanmaktaydı, ancak güncel mevzuatta genel oran %20 olarak uygulanmaktadır.
• KDV Tevkifatı: Bazı durumlarda avukatlık hizmetlerinde KDV tevkifatı uygulanabilir. Özellikle belirli kurumlara (kamu kurumları, bankalar, büyük mükellefler vb.) verilen hizmetlerde 5/10 oranında KDV tevkifatı söz konusu olabilir. Bu durumda KDV'nin bir kısmı hizmeti alan tarafından sorumlu sıfatıyla beyan edilir.
• Vekalet Ücreti: Mahkeme kararıyla karşı tarafa yüklenen vekalet ücretleri için de SMM düzenlenir. Bu durumda stopaj, ödemeyi yapan tarafa göre değişir. Şirket veya kurum ödüyorsa stopaj kesilir, gerçek kişi ödüyorsa stopaj kesilmez.
• Adli Yardım Ücretleri: Adli yardım kapsamında CMK veya baro tarafından görevlendirme ile yapılan avukatlık hizmetlerinde, ödeme baro tarafından yapıldığından stopaj kesintisi baro tarafından uygulanır.

Avukatların SMM düzenlerken tüm bu durumları dikkate alması ve doğru KDV ile stopaj oranlarını uygulaması büyük önem taşımaktadır. Yanlış oran uygulanması, vergi cezası ve gecikme faizi ile sonuçlanabilir.

Stopaj Oranları ve KDV

Serbest meslek makbuzunda uygulanacak stopaj ve KDV oranları, hizmetin niteliğine ve tarafların durumuna göre değişebilir:

Stopaj (Gelir Vergisi Tevkifatı) Oranları

• Genel Oran (%20): 193 sayılı GVK m.94/2-b gereğince serbest meslek ödemelerinden %20 oranında gelir vergisi tevkifatı yapılır. Bu oran, avukat, mali müşavir, doktor, mühendis gibi tüm serbest meslek erbabı için geçerlidir.
• Noterlere Yapılan Ödemeler (%20): Noterlerin mesleki faaliyetleri karşılığında aldıkları ücretlerden de %20 stopaj kesilir.
• Telif Kazançları (%17): 193 sayılı GVK m.18 kapsamındaki serbest meslek kazançlarında (telif, patent, ihtira beratı gibi) stopaj oranı %17 olarak uygulanır.
• Stopaj Yapılmayan Durumlar: Hizmeti alan tarafın vergi mükellefi olmaması (gerçek kişi tüketici) halinde stopaj kesintisi yapılmaz. Bu durumda serbest meslek erbabı, brüt tutarın tamamı üzerinden gelir vergisi beyan eder.

KDV Oranları

• Genel Oran (%20): Serbest meslek hizmetlerinin büyük çoğunluğunda %20 KDV uygulanır.
• İndirimli Oran (%10): Bazı sağlık hizmetleri, eğitim hizmetleri ve Bakanlar Kurulu kararıyla belirlenen hizmetlerde %10 KDV uygulanabilir.
• KDV İstisnaları: Bazı serbest meslek faaliyetleri KDV'den istisna tutulabilir. Örneğin, serbest meslek erbabının yurt dışına verdiği hizmetlerde KDV istisnası (tam istisna) uygulanır.

Hesaplama Örnekleri

Örnek 1: Standart SMM Hesaplama (Brütten Nete)

Bir avukat, bir şirkete 10.000 TL brüt tutarlı hukuki danışmanlık hizmeti vermiştir. Stopaj oranı %20, KDV oranı %20'dir.

• Brüt Tutar: 10.000,00 TL
• KDV (%20): 10.000 x 0,20 = 2.000,00 TL
• Makbuz Toplam: 10.000 + 2.000 = 12.000,00 TL
• Stopaj (%20): 10.000 x 0,20 = 2.000,00 TL
• Net Ele Geçen: 10.000 + 2.000 - 2.000 = 10.000,00 TL

Bu örnekte KDV oranı ve stopaj oranı eşit olduğu için net ele geçen tutar brüt tutara eşittir. Ancak şirket, 2.000 TL stopajı muhtasar beyanname ile vergi dairesine yatırır ve 2.000 TL KDV'yi de avukata öder.

Örnek 2: Netten Brüte Hesaplama

Bir mali müşavir, bir müvekkilinden net 15.000 TL almak istemektedir. Stopaj %20, KDV %20 olarak uygulanacaktır.

• Net Ele Geçen: 15.000,00 TL
• Brüt Tutar: 15.000 / (1 + 0,20 - 0,20) = 15.000 / 1 = 15.000,00 TL
• KDV (%20): 15.000 x 0,20 = 3.000,00 TL
• Stopaj (%20): 15.000 x 0,20 = 3.000,00 TL
• Makbuz Toplam: 15.000 + 3.000 = 18.000,00 TL

Örnek 3: Telif Kazancı (Farklı Stopaj Oranı)

Bir yazar, bir yayınevine 20.000 TL brüt tutarlı telif hizmeti vermiştir. Stopaj oranı %17 (GVK m.18), KDV oranı %20'dir.

• Brüt Tutar: 20.000,00 TL
• KDV (%20): 20.000 x 0,20 = 4.000,00 TL
• Makbuz Toplam: 20.000 + 4.000 = 24.000,00 TL
• Stopaj (%17): 20.000 x 0,17 = 3.400,00 TL
• Net Ele Geçen: 20.000 + 4.000 - 3.400 = 20.600,00 TL

Yasal Dayanak

• 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu m.65-68: Serbest meslek kazancının tanımı, kapsamı ve tespitine ilişkin hükümleri düzenler. Serbest meslek faaliyeti, sermayeden ziyade şahsi mesaiye, ilmi veya mesleki bilgiye veya ihtisasa dayanan ve ticari mahiyette olmayan işlerin işverene tabi olmaksızın şahsi sorumluluk altında kendi nam ve hesabına yapılmasıdır.
• 193 sayılı GVK m.94/2-b: Serbest meslek işleri dolayısıyla yapılan ödemelerden %20 oranında gelir vergisi tevkifatı (stopaj) yapılmasını zorunlu kılar. Bu madde, stopajın kim tarafından ve hangi oranda yapılacağını belirler.
• 193 sayılı GVK m.18: Telif kazançları ve serbest meslek kazançlarında istisna hükümlerini düzenler. Bu madde kapsamındaki kazançlarda stopaj oranı %17 olarak uygulanır.
• 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu m.1/1: Türkiye'de yapılan serbest meslek faaliyetleri çerçevesindeki teslim ve hizmetlerin KDV'ye tabi olduğunu belirtir. Serbest meslek erbabı, hizmet bedeli üzerinden KDV hesaplayıp tahsil eder.
• 3065 sayılı KDVK m.28: KDV oranlarının Cumhurbaşkanı kararı ile belirlendiğini düzenler. Genel KDV oranı %20, indirimli oranlar %1 ve %10 olarak uygulanmaktadır.
• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.236: Serbest meslek erbabının her türlü tahsilatı için serbest meslek makbuzu düzenleme zorunluluğunu düzenler.
• 509 sayılı VUK Genel Tebliği: e-SMM (elektronik serbest meslek makbuzu) uygulamasına ilişkin usul ve esasları belirler. Serbest meslek erbabının e-SMM düzenlemesi zorunludur.

Sıkça Sorulan Sorular