Evlenmenin Mutlak Butlanı: Şartlar ve Dava Süreci
Evlenmenin mutlak butlanı, TMK madde 145'te sayılan ağır sakatlık hallerinde evliliğin hiç kurulmamış sayılmasını sağlayan dava türüdür. Kamu düzenini ilgilendirdiği için ilgili herkes ve Cumhuriyet savcısı tarafından açılabilir.
Evlenmenin mutlak butlanı, Türk Medeni Kanunu'nun 145. maddesinde sınırlı sayıda belirlenen ağır sakatlık hallerinden birinin varlığında evliliğin hukuk düzeni tarafından hiç kurulmamış sayılmasını sağlayan davadır. Kamu düzenini doğrudan ilgilendirdiği için bu davayı yalnızca eşler değil, Cumhuriyet savcısı ve menfaati bulunan herkes açabilir; herhangi bir süre sınırına tabi değildir. Mahkeme kararıyla birlikte evlilik, yapıldığı günden itibaren geçersiz kabul edilir.
Evlenmenin Mutlak Butlanı Nedir?
Türk hukukunda evliliğin geçerliliği belirli kurucu ve geçerlilik şartlarına bağlıdır. Bu şartlardaki sakatlıklar kamu düzenini ilgilendiriyorsa mutlak butlan, yalnızca ilgililerin özel menfaatini etkiliyor ise nispi butlan söz konusu olur. Hukuk Genel Kurulu, kararlarında bu ayrımı açıkça ortaya koymuştur: Geçerlilik şartlarındaki sakatlık kamu düzenini ilgilendiriyorsa mutlak butlan hallerinden söz edilir.
TMK madde 145, mutlak butlan hallerini tahdidi biçimde saymıştır. Bu maddede yer almayan bir sakatlık, mutlak butlan değil en fazla nispi butlan ya da başka bir yaptırım doğurabilir. Mutlak butlan ile nispi butlan arasındaki en belirgin fark; mutlak butlana dayanma hakkının herkese tanınmış olması, süreye tabi olmaması ve hâkimin durumu re'sen gözetmesi gerektiğidir.
TMK 145 Kapsamındaki Mutlak Butlan Halleri
Türk Medeni Kanunu madde 145, mutlak butlan sebeplerini açıkça düzenlemiştir. Aşağıda bu haller ve ilgili hukuki çerçeve açıklanmaktadır.
Eşlerden Birinin Evlenme Anında Hâlihazırda Evli Olması
Türk hukuku tek eşliliği zorunlu kılmaktadır. Evlilik devam ederken ikinci bir evlilik yapılması, önce yapılan evliliğin varlığına bağlı olarak mutlak butlan sebebi teşkil eder. Bu durum hem mevcut eşe hem de Cumhuriyet savcısına dava hakkı tanır.
Evlenme Anında Sürekli Ayırt Etme Gücünden Yoksunluk
TMK madde 145/2 uyarınca, evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olan kişinin yaptığı evlenme mutlak butlanla batıldır. Buradaki kritik ölçüt "süreklilik" koşuludur; geçici sarhoşluk veya anlık bilinç kaybı yeterli değildir. Kalıcı akıl hastalığı, ileri demans ya da benzer kronik rahatsızlıklar bu kapsamda değerlendirilir.
Evlenme Engeli Oluşturan Hısımlık
TMK'nın evlenme yasakları bölümünde düzenlenen belirli hısımlık ilişkileri içinde yapılan evlilikler mutlak butlan sebebidir. Üstsoy ile altsoy arasındaki evlilikler, kardeşler arasındaki evlilikler ve kanunda sayılan diğer yakın hısımlar arasındaki birliktelikler bu kapsamdadır. Yargıtay içtihadı, dayı-yeğen ve teyze-yeğen ilişkilerinin de evlenme yasağı kapsamında bulunduğunu teyit etmektedir.
| Mutlak Butlan Hali | Hukuki Dayanak | Dava Açabilecek Kişiler | Süre Sınırı |
|---|---|---|---|
| Mevcut evlilik (bigami) | TMK md. 145/1 | Savcı, eşler, ilgili herkes | Yok |
| Sürekli ayırt etme gücü yokluğu | TMK md. 145/2 | Savcı, ilgili herkes | Yok |
| Evlenme yasağı olan hısımlık | TMK md. 145/3 | Savcı, ilgili herkes | Yok |
Mutlak Butlan Davasının Şartları ve Unsurları
Mutlak butlan davası açılabilmesi için öncelikle yukarıdaki hallerden birinin fiilen mevcut olması gerekir. Bunun yanı sıra bazı usul şartlarına dikkat edilmesi gerekir.
Taraf Ehliyeti
TMK madde 146 uyarınca mutlak butlan davası, Cumhuriyet savcısı veya her ilgili kişi tarafından açılabilir. "İlgili kişi" kavramı geniş yorumlanmaktadır: Eşler, mirasçılar, akrabalar, alacaklılar ve dava sonucundan hukuken etkilenecek diğer kişiler bu kapsamda sayılabilir. Butlanı ilk evliliğin eşi de talep edebilir.
İspat Yükü
Davacı, butlan sebebinin evlenme anında mevcut olduğunu ispat etmekle yükümlüdür. Ayırt etme gücü yokluğuna dayanan davalarda tıbbi belgeler, hastane kayıtları ve bilirkişi raporu belirleyici delillerdir. Hısımlığa dayanan davalarda ise nüfus kayıtları ve aile kütükleri temel belge niteliği taşır.
Evliliğin Devam Etmesi Şartı Aranmaz
Önemli bir husus olarak belirtmek gerekir ki mutlak butlan davası, eşlerden birinin ölümünden sonra dahi açılabilir. Nitekim Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, eşin evlilik akdinden kısa süre sonra hayatını kaybettiği davalarda dahi davanın görüleceğini kabul etmiştir. Bu durum özellikle miras uyuşmazlıklarında büyük pratik önem taşımaktadır.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Evlenmenin mutlak butlanına ilişkin davalarda görevli mahkeme Aile Mahkemesi'dir. Aile Mahkemesi bulunmayan yerlerde bu görev, Aile Mahkemesi sıfatıyla Asliye Hukuk Mahkemesi tarafından üstlenilir.
Yetki bakımından TMK ve ilgili usul hükümleri uygulanır; davacı genel yetki kurallarına göre ya davalının yerleşim yeri mahkemesinde ya da evliliğin yapıldığı yer mahkemesinde dava açabilir. Görev uyuşmazlığı yaşanan davalarda Yargıtay, kararlarıyla Aile Mahkemesi'nin asli görevli mahkeme olduğunu tekrar tekrar teyit etmiştir. Nitekim 20. Hukuk Dairesi, teyze-yeğen evliliğine ilişkin dosyada birden fazla mahkemenin görevsizlik kararı verdiği durumda Aile Mahkemesi'nin görevli olduğuna hükmetmiştir.
Mutlak butlan davalarında zorunlu arabuluculuk uygulanmamaktadır. Bu dava kamu düzenine ilişkin olduğundan tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği bir alacak veya haktan söz edilemez; dolayısıyla arabuluculuk ön şartı aranmaz.
Dava Süreci: Açılıştan Karara
Mutlak butlan davası, görevli Aile Mahkemesi'ne dilekçe verilmesiyle başlar. Dava dilekçesinde butlan sebebi açıkça belirtilmeli, dayanak hükümler gösterilmeli ve deliller sunulmalıdır.
Gerekli Belgeler
- Evlilik cüzdanı veya resmi evlilik kaydını gösteren nüfus kayıt örneği
- Tarafların nüfus cüzdanı sureti ve yerleşim yeri belgesi
- Hısımlığa dayanan davalarda aile kütüğü kayıtları ve soy ağacı belgesi
- Ayırt etme gücü yokluğuna dayanan davalarda tıbbi raporlar, hastane evrakı, varsa vesayet kararı
- Bigamiye dayanan davalarda önceki evliliği ispatlayan belgeler
- Cumhuriyet savcısının açtığı davalarda savcılık yazısı
Yargılama Aşamaları
Dava açıldıktan sonra mahkeme, HMK'nın ön inceleme ve tahkikat aşamalarını uygular. Ayırt etme gücü yokluğuna dayanan davalarda adli tıp kurumundan veya psikiyatri uzmanından bilirkişi görüşü alınması kural haline gelmiştir. Tanıklık ve belge delili de yargılamada etkin biçimde kullanılmaktadır. Kamu düzenini ilgilendirdiği için hâkim, re'sen araştırma ilkesini daha etkin uygular.
Karar kesinleştiğinde mahkeme yazısıyla nüfus müdürlüğüne bildirim yapılır ve evlilik kaydı iptal edilir. Çocukların soybağı ve velayet hakları ise butlan kararından bağımsız olarak değerlendirilir; çocuklar, anne-babanın iyi niyetli olup olmadığına bakılmaksızın korunur.
Süreler: Zamanaşımı Yoktur
Mutlak butlan davalarının en belirgin özelliklerinden biri zamanaşımı veya hak düşürücü süreye tabi olmamasıdır. TMK madde 147 uyarınca mutlak butlan hallerinde süre sınırı aranmaz. Bu durum, miras uyuşmazlıklarının onlarca yıl sonra gündeme geldiği davalarda bile butlan iddiasının ileri sürülebilmesini mümkün kılar.
Nispi butlan davalarından farklı olarak hak düşürücü süre veya zamanaşımı işlemez. Evliliğin uzun süre fiilen devam etmiş olması, butlan sebebini ortadan kaldırmaz. Bu ilke, kamu düzeni kaygısının bireysel menfaatlerin önünde tutulmasının somut yansımasıdır.
Emsal Kararlar Işığında Evlenmenin Mutlak Butlanı
Yargıtay'ın bu alandaki içtihadı, mutlak butlan davalarının temel hukuki ilkelerini ve uygulamadaki nüansları netleştirmiştir. Benzer emsal kararları İçtihat Pro'nun Anlamsal arama modu ile kavramsal olarak tarayabilirsiniz.
Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/2672, K. 2018/1717, T. 12.06.2017
TMK'da evlenmenin butlanının mutlak ve nispi olmak üzere ayrı ayrı düzenlendiğini vurgulayan bu emsal kararda Yüksek Kurul, geçerlilik şartlarındaki sakatlığın kamu düzenini ilgilendirmesi halinde mutlak butlan, yalnızca ilgililerin özel menfaatlerini etkilemesi durumunda ise nispi butlan halinden söz edileceğini net biçimde ortaya koymuştur. Bu ayrım, hangi dava türünün açılacağının belirlenmesinde temel ölçüt niteliği taşımaktadır.
2. Hukuk Dairesi, E. 2013/23497, K. 2014/7047, T. 27.03.2014
Dayı-yeğen arasındaki evliliğe ilişkin bu davada Daire, eşin ölümünden sonra dahi mutlak butlan davasının açılabileceğini teyit etmiştir. Evlenme akdinden kısa süre sonra hayatını kaybeden eşe ilişkin butlan talebini inceleyen mahkeme, TMK'nın 129 ile 145. maddeleri çerçevesinde davanın kabulüne hükmetmiştir. Bu karar, miras uyuşmazlıklarında mirasçıların dava açma hakkı bakımından kritik bir emsal oluşturmaktadır.
2. Hukuk Dairesi, E. 2013/20266, K. 2014/2665, T. 13.02.2014
Evlenme akdi sırasında fiil ehliyetinden yoksun olan eşe ilişkin bu davada Daire, TMK madde 145/2'nin açık hükmünü uygulayarak ayırt etme gücünden sürekli sebeple yoksun kişinin yaptığı evliliğin mutlak butlanla batıl olduğunu hükme bağlamıştır. Kararda "süreklilik" unsurunun tıbbi belgelerle ispatlanması gerektiği de vurgulanmıştır.
(Kapatılan) 17. Hukuk Dairesi, E. 2010/6939, K. 2010/8715, T. 22.10.2010
Teyze-yeğen olduğu nüfus kaydından anlaşılan çiftin evliliğinin iptali için birden fazla mahkemenin görevsizlik kararı verdiği bu uyuşmazlıkta Yargıtay, yargı yeri belirleme yoluna başvurarak Aile Mahkemesi'nin asli görevli mahkeme olduğunu belirlemiştir. Karar, özellikle aile mahkemelerinin kurulu olmadığı dönemde Asliye Hukuk ile Aile Mahkemesi arasındaki yetki sorunlarına ilişkin önemli bir yol gösterici nitelik taşımaktadır.
(Kapatılan) 17. Hukuk Dairesi, E. 2012/9564, K. 2012/11515, T. 30.10.2012
Teyze-yeğen evliliğine ilişkin benzer bir yargı yeri uyuşmazlığında aynı daire, görevli mahkemenin Aile Mahkemesi olduğunu bir kez daha teyit etmiştir. Uyuşmazlığın farklı illerdeki mahkemeler arasında doğması, bu tür hısımlık davalarının uygulamada yarattığı görev karmaşasını gözler önüne sermektedir.
20. Hukuk Dairesi, E. 2015/4778, K. 2015/8065, T. 01.10.2015
Dayı-yeğen ilişkisini kapsayan bu dosyada İstanbul'daki Aile Mahkemesi ile farklı bir mahkemenin görevsizlik kararı vermesi üzerine Yargıtay 20. Hukuk Dairesi yargı yeri belirlemiştir. Karar, Aile Mahkemesi'nin mutlak butlan davalarında münhasır görevli mahkeme konumunu pekiştiren güncel bir içtihat olarak öne çıkmaktadır.
Sık Yapılan Hatalar
- Nispi butlan ile mutlak butlanı karıştırmak: Ehliyetsizlik, hısımlık veya mevcut evlilik gibi TMK 145'te sayılan haller dışındaki sakatlıklar için mutlak butlan davası açmak, davanın reddiyle sonuçlanır. Önce hangi hükmün uygulanacağı doğru tespit edilmelidir.
- Ayırt etme gücü yokluğunu belgesiz iddia etmek: Sürekli ayırt etme gücü yokluğunun tıbbi belgeler ve bilirkişi raporuyla desteklenmemesi, ispat yetersizliği nedeniyle davanın aleyhte sonuçlanmasına yol açar.
- Yanlış mahkemede dava açmak: Aile Mahkemesi yerine sulh hukuk veya farklı bir mahkemede dava açılması, işlemi uzatan görevsizlik kararlarına ve dosyanın başka mahkemeye gönderilmesine neden olur.
- Hısımlık olgusunu nüfus kayıtlarıyla doğrulamamak: Özellikle yan soy hısımlığına dayanan davalarda aile kütüğü belgelerinin tam ve eksiksiz sunulmaması, iddia edilen evlenme yasağının ispatını güçleştirir.
- Çocukların durumunu göz ardı etmek: Butlan kararının çocukların soybağı ve velayet haklarını doğrudan etkilemeyeceğini unutmak, müvekkili koruyucu tedbirleri almaktan alıkoyabilir. Çocuklar iyi niyetli eş gibi korunur.
- Zamanaşımı olmadığı halde acele edip dilekçeyi hazırlamamak: Süre baskısı olmaması, dilekçenin ve delil listesinin özenle hazırlanmasına engel değildir; aksine butlan sebeplerinin hukuki dayanaklarıyla birlikte açık biçimde kaleme alınması kritik önemdedir.
- Ölümden sonra dava açılamayacağını sanmak: Mirasçılar, eşin ölümünden sonra dahi mutlak butlan davası açabilir. Bu yolun kapatıldığı yanlış kanısı, haklı mirasçıların dava haklarından mahrum kalmasına neden olabilir.
Emsal Taramanın Pratik Değeri ve İçtihat Pro
Mutlak butlan davaları, kâğıt üzerinde sınırlı sayıda kanun maddesine dayanıyor gibi görünse de uygulamada ortaya çıkan ince meseleler — mahkeme görevi, ispat standardı, ölüm sonrası dava ehliyeti, hısımlık dereceleri — sağlam bir emsal taramasıyla çok daha güvenli biçimde karşılanabilmektedir. Dilekçeye işin aynısındaki bir Yargıtay kararını referans vermek, hem yargılama sürecini kısaltır hem de kararın gerekçeli hale gelmesine katkı sağlar.
İçtihat Pro, Yargıtay (8,75 milyondan fazla karar), Danıştay (755 binden fazla karar), İstinaf ve yerel mahkemeler dahil 10,8 milyonun üzerinde kararı tek çatı altında sunar. Klasik anahtar kelime aramasının yanı sıra doğal dil ile sorgulama yapabilen Yapay Zekalı Arama ve kavramsal ilişkilere dayanan Anlamsal Arama modları, "ayırt etme gücü evlenme mutlak butlan" gibi ifadelerden hareketle ilgili kararları saniyeler içinde listeler.
Haziran 2026 itibarıyla yerleşik içtihat platformları yıllık 34.200 ile 48.000 TL arasında; yapay zeka odaklı platformlar ise 60.000 ile 80.000 TL arasında ücret talep etmektedir. İçtihat Pro'da Pro Yıllık paket, aylık yalnızca 199 TL'ye karşılık gelen 2.866 TL yıllık ücretle erişim imkânı sunmaktadır. Ücretsiz kayıt yaptırarak sınırlı aramaya başlayabilir, Pro paket ile tüm kararlara ve gelişmiş arama modlarına ulaşabilirsiniz: İçtihat Pro'ya kayıt ol →
Bu makale yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Her dava kendi özgün koşulları içinde değerlendirilmelidir. Somut uyuşmazlıklarınız için aile hukuku alanında uzman bir avukattan görüş almanız önerilir.
Sık Sorulan Sorular
Mutlak butlan davası kim tarafından açılabilir?
TMK madde 146 uyarınca mutlak butlan davası, Cumhuriyet savcısı veya her ilgili kişi tarafından açılabilir. Menfaati bulunan mirasçılar, akrabalar ve devlet bu davayı açma hakkına sahiptir; boşanma davasından farklı olarak yalnızca eşlere tanınmış bir hak değildir.
Mutlak butlan davası için herhangi bir süre sınırı var mıdır?
Hayır, mutlak butlan davası için herhangi bir zamanaşımı veya hak düşürücü süre öngörülmemiştir. Kamu düzenini ilgilendiren bu dava, eşlerden birinin ölümünden sonra bile açılabilir; nitekim Yargıtay içtihadı da bu yönde yerleşmiştir.
Akraba evlilikleri mutlak butlan sebebi midir?
Evet, TMK madde 145/1'de düzenlenen evlenme yasakları kapsamında üstsoy-altsoy ve belirli yan soy hısımları arasındaki evlilikler mutlak butlan ile batıldır. Yargıtay kararları, dayı-yeğen ve teyze-yeğen ilişkilerini de bu kapsam dahilinde değerlendirmiştir.
Eşlerden biri evlenme sırasında akıl hastasıysa ne olur?
TMK madde 145/2 uyarınca, evlenme anında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olan eşin yaptığı evlenme mutlak butlanla batıldır. Geçici rahatsızlık değil, süreklilik şartı aranmakta; bu durum tıbbi belgelerle ispat edilmelidir.
Mutlak butlan kararı verildikten sonra evlilik hangi tarihten itibaren geçersiz sayılır?
Mahkemenin mutlak butlan kararı geçmişe etkili (geriye yürüyen) bir nitelik taşır; evlilik başından itibaren geçersiz kabul edilir. Ancak iyi niyetli eş ve çocukların hakları korunur; butlanın sonuçları bu istisnalar gözetilerek uygulanır.
