Tasarım Hakkına Tecavüz Davası: Tespit, Men ve Ref
Tescilli tasarımınız izinsiz kullanıldığında açacağınız tecavüz davasında tespit, men ve ref talepleri bir arada ileri sürülebilir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihadı uyarınca haksız rekabet iddiaları da bu davaya eklenebilmektedir.
Tescilli bir tasarımın izinsiz kullanımı, tasarım sahibine birden fazla hukuki yol açar: tecavüzün tespiti, devam eden ihlalin men edilmesi ve geçmişteki sonuçların ortadan kaldırılması (ref). Bu üç talep aynı davada bir arada ileri sürülebileceği gibi, olayın koşullarına göre maddi ve manevi tazminat talepleriyle de desteklenebilir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, yerleşik içtihadıyla bu davaların haksız rekabet iddiaları ile de birleştirilebileceğini ve her iki hukuki temelden aynı anda yararlanılabileceğini kabul etmektedir.
Tasarım Hakkına Tecavüz Nedir?
Tasarım hakkı, bir ürünün dış görünümünü — çizgilerini, renkleri, biçimini, dokusunu, malzemesini veya esnekliğini — kapsar ve 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) ile güvence altına alınmıştır. Tescilli bir tasarım, Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) sicilinde kayıtlıdır; tescilsiz tasarımlar ise kamuya sunumdan itibaren sınırlı bir korumadan yararlanır.
Tecavüz; tescilli tasarımın hak sahibinin izni olmaksızın üretilmesi, piyasaya sürülmesi, satışa arz edilmesi, ithal veya ihraç edilmesi ya da ticari amaçla kullanılması olarak tanımlanır. SMK'nın 58. maddesi bu eylemleri sınırlı sayıda saymamış, geniş yorumlanmasına olanak tanıyacak biçimde düzenlemiştir. Tasarımın "aynısı"nın kullanılması şart değildir; bilgilenmiş kullanıcı üzerinde aynı genel izlenimi yaratan benzer tasarımlar da tecavüz kapsamında değerlendirilebilir.
Tecavüz davası yalnızca tescil sahibi tarafından değil, münhasır lisans alan tarafından da — sözleşmede aksine hüküm yoksa — açılabilir. Tedbir kararı talep edilmesi de mümkündür; ihlal devam ediyorsa veya ilk görünüş itibarıyla tecavüz açıkça anlaşılıyorsa mahkeme yargılama tamamlanmadan önleyici tedbire hükmedebilir.
Tecavüzün Unsurları ve Şartları
Bir tecavüz davasının başarıyla sonuçlanabilmesi için davacının bazı temel unsurları ortaya koyması gerekmektedir. Bu unsurlar birbiriyle bağlantılıdır ve mahkeme her birini ayrı ayrı inceler.
Geçerli Bir Tasarım Hakkının Varlığı
Davacının sicil kaydı, tescil belgesi ve yayım tarihini içeren resmi belgelerle tasarım hakkının kendisine ait olduğunu ve koruma süresinin devam ettiğini kanıtlaması gerekir. Tescil süresi ürün kategorisine göre beş yıldan yirmi beş yıla kadar uzayabilmekte olup her beş yılda bir yenileme zorunludur. Tescil yenilenmemişse koruma düşer ve dava reddedilir.
Davalının Tasarımı İzinsiz Kullandığı
Davalının izinsiz eyleminin ticari nitelik taşıması gerekmektedir; özel ve ticari olmayan kullanımlar kural olarak kapsam dışındadır. Üretim, satış, ithalat, ihracat ve stok tutma gibi eylemler hepsinin ayrı ayrı değil, bunlardan herhangi birinin bile kanıtlanması yeterli olabilir. Ticari satış platformlarından alınan ekran görüntüleri, gümrük kayıtları veya piyasadan temin edilen örnek ürünler bu aşamada belirleyici delillerdir.
Bilgilenmiş Kullanıcı Testinin Aşılması
Mahkeme, tecavüzü değerlendirirken "bilgilenmiş kullanıcı" standardını uygular: söz konusu ürün kategorisini bilen ancak uzman olmayan bir kullanıcı, karşılaştırılan iki tasarım arasında aynı genel izlenime kapılıyor mu? Bu test, ürünlerin birebir aynı olmadığı durumlarda tecavüzün kapsamını belirlemekte kritik rol oynar. Bilirkişi incelemesi çoğunlukla bu aşamada devreye girer.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Tasarım hakkına tecavüz davalarında görevli mahkeme Fikrî ve Sınaî Haklar Hukuk Mahkemesi'dir. Bu mahkemenin bulunmadığı yerlerde Asliye Hukuk Mahkemesi fikrî ve sınaî haklar mahkemesi sıfatıyla davaya bakar. Yetki bakımından ise davalının yerleşim yeri veya tecavüz eyleminin gerçekleştiği ya da sonuçlarının doğduğu yer mahkemesi tercih edilebilir; davacı bu seçenekler arasında tercih hakkına sahiptir.
Birden fazla davalı söz konusu olduğunda — örneğin üretici, distribütör ve perakendeci ayrı tüzel kişilikler ise — bunlar aynı davada birlikte yargılanabilir. Ticari nitelikli tasarım uyuşmazlıklarında dava şartı olarak arabuluculuk yükümlülüğünün bulunup bulunmadığı güncel yargı çevresi uygulamasına ve somut davanın niteliğine göre değişebilir; bu nedenle dava açılmadan önce yerel baro veya uzman avukatla bu husus mutlaka değerlendirilmelidir.
Dava Süreci: Başvurudan Karara
Tasarım hakkına tecavüz davasında süreç birkaç temel aşamadan oluşur.
Delil tespiti: Dava açılmadan önce ihlal ürünlerinin piyasada mevcut olduğunun noter aracılığıyla tespiti, ileri aşamalarda ispat kolaylığı sağlar. Davalı delilleri imha edebilir ya da ürünleri piyasadan çekebilir; bu nedenle hızlı hareket önem taşır.
Dava dilekçesi: Dilekçede tescil belgesi, karşılaştırmalı görsel analiz, piyasadan satın alınan ihlal ürünü veya fotoğrafları ve bilirkişi atanması talebi yer almalıdır. Tazminat talepleri başlangıçta sembolik tutulup delil tespitinden sonra ıslah yoluyla artırılabilir; Yargıtay bu uygulamayı desteklemiştir.
İhtiyati tedbir: Tecavüzün açık olduğu ve telafi edilemez zarar riskinin bulunduğu hâllerde mahkemeden yargılama süresince ihlalin durdurulması, ürünlerin toplatılması veya ihraç edilmemesi için ihtiyati tedbir kararı istenebilir. Tedbir kararı için teminat yatırılması gerekebilir.
Yargılama: Mahkeme bilirkişi atayarak tasarımların karşılaştırmalı incelenmesini ister. Bilirkişi raporu dava sürecinin en kritik belgesidir; bilirkişi seçimine ve raporun içeriğine itiraz hakkı her iki taraf için de mevcuttur.
Karar: Mahkeme tecavüzü tespit ederse ayrıca devam eden ihlallerin men edilmesine, tecavüzlü ürünlerin toplatılarak imhasına ve tazminata hükmedebilir. Karar ilamı kesinleşince icra takibine konu yapılabilir.
Gerekli belgeler şunlardır: tescil belgesi ve sicil örneği, yenileme makbuzları (varsa), tasarımın kamuya sunum tarihini gösteren belgeler, ihlal ürünlerini belgeleyen fotoğraf ve satın alma kanıtları, delil tespit tutanağı ile varsa piyasa araştırma raporu.
Süreler: Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Süreler
| Talep Türü | Süre | Başlangıç Noktası |
|---|---|---|
| Maddi tazminat | 2 yıl (kısa) / 10 yıl (uzun) | Kısa: zarara ve faile vakıf olma; uzun: tecavüz eylemi |
| Manevi tazminat | 2 yıl (kısa) / 10 yıl (uzun) | Kısa: zarara ve faile vakıf olma; uzun: tecavüz eylemi |
| Tespit ve men talebi | Zamanaşımı yok | Tecavüz devam ettiği sürece dava açılabilir |
| Ref (ürün imhası / toplatma) | Zamanaşımı yok | Tecavüz ürünleri piyasada olduğu sürece talep edilebilir |
| Tescil koruma süresi | 5+5+5+5+5 = azami 25 yıl | Her 5 yılda yenileme zorunluluğu |
Zamanaşımının işlemeye başlaması için davacının hem zarardan hem de failin kim olduğundan fiilen haberdar olması gerekmektedir. Aynı davalının eylemlerinin yıllar içinde sürdüğü hâllerde, her yeni eylem için ayrı zamanaşımı süresi işlemeye başlayabileceğinden tecavüzün süregelen niteliği önem kazanmaktadır.
Emsal Kararlar Işığında Tasarım Hakkına Tecavüz
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, tasarım hakkına tecavüz davalarında son yıllarda içtihadını netleştiren bir dizi önemli karar vermiştir. Bu kararlar, hem dava stratejisi hem de tazminat talepleri açısından yol gösterici niteliktedir. Benzer emsal kararları İçtihat Pro'nun arama platformu üzerinden tespit, men ve ref anahtar terimleriyle ulaşabilirsiniz.
11. Hukuk Dairesi, E. 2025/255, K. 2025/4705, T. 01.07.2025
Bu güncel kararda Daire, tasarım hakkına tecavüzün yanı sıra haksız rekabetin de aynı davada ileri sürülebileceğini ve ticari itibar zararı gerekçesiyle manevi tazminata hükmedilebileceğini bir kez daha teyit etmiştir. Hem tescil ihlali hem de haksız rekabet iddialarının kümülatif olarak kullanılması davacıya daha kapsamlı bir koruma sağlamaktadır.
11. Hukuk Dairesi, E. 2020/1422, K. 2021/1612, T. 23.02.2021
Giysi tasarımlarının başka bir marka altında izinsiz üretilip satılması hâlinde endüstriyel tasarım hakkına tecavüzün oluştuğu ve bu fiilin aynı zamanda haksız rekabete de vücut verdiği kabul edilmiştir. Daire; tescil belgesindeki tasarım ile piyasaya sürülen ürün arasındaki benzerliğin belirlenmesinde bilirkişi incelemesine başvurulmasının usul gereği olduğunu vurgulamıştır.
11. Hukuk Dairesi, E. 2015/5689, K. 2015/12748, T. 30.11.2015
Sözleşmesel ilişkinin sona ermesinden sonra devam eden tasarım kullanımının hem endüstriyel tasarım hakkına tecavüz hem de haksız rekabet teşkil ettiğine hükmeden bu karar, lisans sözleşmesinin bitiminden sonra davalının tasarımı üretmeye ve satmaya devam etmesini eleştirmiştir. Dairenin bu içtihadı; dağıtım ve üretim sözleşmelerinin sona erdirilmesinde tasarım kullanım haklarının açıkça düzenlenmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.
11. Hukuk Dairesi, E. 2009/14176, K. 2011/8712, T. 12.07.2011
Çatal-bıçak seti tasarımının ayırt edilemeyecek kadar benzerinin üretilerek piyasaya sürülmesini konu alan bu davada Daire, "ayırt edilemeyecek kadar benzerlik" ölçütünü tecavüzün belirlenmesinde temel kıstas olarak uygulamıştır. Hem tespit hem de men taleplerinin kabul edilmesi, tasarım sahiplerine paralel talepler açısından güçlü bir içtihat zemini oluşturmuştur.
11. Hukuk Dairesi, E. 2012/7445, K. 2013/20195, T. 11.11.2013
Davacının yalnızca tazminat talep edip tespit ve men taleplerinde bulunmadığı bu davada Daire, bu iki talebin birbirinden bağımsız olduğunu ve tespit/men talep edilmeksizin sırf tazminat davası açılmasının mümkün olduğunu açıkça ortaya koymuştur. Manevi tazminata ilişkin değerlendirme ise tasarım hakkına tecavüzden doğan manevi zararın kapsamını netleştirmesi bakımından önem taşımaktadır.
11. Hukuk Dairesi, E. 2010/11404, K. 2012/3354, T. 07.03.2012
Bu kararla Daire, tasarım tecavüzü ile haksız rekabetin tespit, önleme ve sonuçların ortadan kaldırılması taleplerine zemin oluşturduğunu teyit etmiştir. Tasarım hakkına tecavüz bulunmadığı savunmasının bilirkişi incelemesiyle çürütülebildiği hallerde mahkemenin her iki talep grubuna birlikte hükmedebileceği vurgulanmıştır.
İspat Yükü ve Delil Stratejisi
Tasarım hakkına tecavüz davalarında ispat yükü kural olarak davacıdadır; davacı hem hakkın varlığını hem de ihlali kanıtlamak zorundadır. Ancak tescil, hakkın varlığı bakımından güçlü bir karine oluşturduğundan asıl ispat yükü fiilen davalının üzerine kayar: davalı ya tasarımın geçersiz olduğunu ya da eyleminin tecavüz kapsamına girmediğini kanıtlamalıdır.
Etkili bir delil stratejisi şu unsurları içermelidir: Piyasadan satın alınan ihlal ürünü ile birlikte noter tespit tutanağı; fiyat listesi, katalog veya e-ticaret platformu sayfasının noter onaylı sureti; varsa gümrük kayıtları veya ithalat belgeleri; tasarımların yan yana karşılaştırmalı görsel analizi; ve hesap uzmanı raporu (eğer kayıp gelir tazminatı talep edilecekse). Bilirkişi seçimi kritik bir karardır: konuya hâkim, daha önce benzer davalarda görev yapmış ve raporunu yargı tarafından anlaşılabilir biçimde kaleme alan bir uzman tercih edilmelidir.
Davalının savunma argümanları da öngörülmelidir. Bunların başında tasarımın yenilik ve ayırt edici nitelik taşımadığı iddiası, tasarımın hükümsüzlüğü talebi, bağımsız gelişim (önceki teknik/sanatsal eserden esinlenme) iddiası ve tecavüzün ticari olmayan nitelikte bulunduğu savunması gelmektedir.
Tazminat Hesabı: Maddi ve Manevi Zararlar
Tecavüzden doğan maddi tazminat üç farklı yöntemle hesaplanabilir ve davacı bunlar arasında tercih yapabilir: gerçek zarar (fiilen uğranılan pazar payı kaybı ve kar düşüşü), kaybedilen lisans bedeli (tasarımın izinli kullanımı için makul bir lisans bedeli ödenmiş olsaydı ne ödenirdi) veya davalının elde ettiği net kazanç. Uygulamada en sık başvurulan yöntem makul lisans bedeli yöntemidir; çünkü davacının gerçek zararını kanıtlamak çoğu zaman güçtür.
Manevi tazminat ise tasarım sahibinin ticari itibarının zedelenmesi, mesleki prestij kaybı ve yaratıcı emeklerinin değersizleştirilmesi gerekçesiyle talep edilebilir. Yargıtay, özellikle son yıllarda manevi tazminat taleplerini daha geniş yorumlamaya başlamıştır. Tazminat miktarları başlangıçta sembolik tutularak sonradan ıslah dilekçesiyle artırılabilir; bu yol, dava başında kesin zarar rakamını bilmeyen davacılar için pratik bir çözüm sunar.
Sık Yapılan Hatalar
- Tescil yenilemeyi ihmal etmek: Tasarım tescilinin beş yılda bir yenilenmesi zorunludur. Yenileme yapılmadan tecavüz davası açılırsa mahkeme davayı esastan reddetmeyecek olmakla birlikte korumanın düştüğü dönem için tazminata hükmedemez.
- Delil toplanmadan dava açmak: İhlal ürünleri piyasada görüldüğü anda noter yoluyla tespit yaptırılmadan önce davalı ürünleri çekerse davacı elinde somut delil kalmadan yargılamaya girmek zorunda kalır.
- Tazminat talibini başından yüksek tutmak: Bilirkişi raporu gelene kadar zarar miktarı belirsizdir; başlangıçta çok yüksek bir rakam yazmak yargı tarafından olumsuz karşılanabilir ve güvenilirliği zedeler. Islah hakkı her zaman mevcuttur.
- Haksız rekabet iddiasını ihmal etmek: Tasarım tecavüzü ile birlikte haksız rekabete de dayanılması davacıya ek koruma ve ek tazminat zemini sağlar. Yargıtay bu kümülatif yaklaşımı tutarlı biçimde desteklemektedir.
- İhtiyati tedbiri geciktirmek: Özellikle mevsimlik ürünlerde — giyim, mobilya, dekorasyon — tecavüz ürünleri satış dönemi bitmeden piyasadan çekilmezse tazminat kazanılsa bile asıl pazar kaybı telafi edilemez.
- Davalıyı tek bir tüzel kişilikle sınırlı tutmak: Üretici, ithalatçı, distribütör ve perakendeci farklı kişilerse bunların tamamı davaya dahil edilmelidir; aksi hâlde alınan men kararı zincirleme tecavüzü durduramayabilir.
- Tasarım hükümsüzlük riskini göz ardı etmek: Davalı tecavüz davasına karşılık olarak tasarımın hükümsüzlüğünü talep edebilir. Tasarımın yenilik ve ayırt edici niteliğinin sağlam belgelenip belgelenmediği, dava öncesinde titizlikle gözden geçirilmelidir.
İçtihat Pro ile Emsal Tarama ve Dava Stratejisi
Tasarım hakkına tecavüz davalarında güçlü bir dilekçe, salt hukuki argümandan öte benzer vakalardaki Yargıtay tutumunu ortaya koyan emsal kararlar gerektirir. Mahkemeler aynı dairenin yakın tarihli kararlarına özellikle dikkat eder; bu nedenle 11. Hukuk Dairesi'nin son dönem içtihadına hâkim olmak avukat için tartışmayı şekillendiren en etkili araçtır.
İçtihat Pro, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nden 8,75 milyonu aşkın kararı kapsayan arşivi ve üç farklı arama moduyla — Klasik anahtar kelime, Yapay Zekalı doğal dil ve Anlamsal kavramsal arama — "bilgilenmiş kullanıcı testi", "tasarımın ayırt edici niteliği" veya "haksız rekabet kümülasyonu" gibi hukuki kavramları sezgisel biçimde aramanıza olanak tanır. Yerleşik içtihat platformlarının Haziran 2026 itibarıyla yıllık 34.200–48.000 TL arasında fiyatlandığı ortamda İçtihat Pro, Pro Yıllık planı ile aylık 199 TL'ye — yani yılda 2.866 TL'ye (KDV dahil) — aynı derinlikte bir arşive erişim imkânı sunmaktadır. Ücretsiz kaydolarak arşivi hemen keşfedebilirsiniz.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut uyuşmazlıklarda fikrî mülkiyet alanında uzman bir avukattan görüş almanız önerilir.
Sık Sorulan Sorular
Tescilsiz tasarım için tecavüz davası açılabilir mi?
Evet, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu tescilsiz tasarımlara da geçici koruma tanımaktadır; ancak bu koruma kamuya sunum tarihinden itibaren üç yılla sınırlıdır. Tescilsiz tasarımda koruma kapsamını kanıtlamak davacıya düşer ve ispat yükü çok daha ağırdır; bu nedenle tescil yaptırmak pratik açıdan büyük önem taşır.
Tasarım tecavüz davasında hangi talepler birlikte ileri sürülebilir?
Tek bir dava dilekçesinde tecavüzün tespiti, devam eden tecavüzlerin men edilmesi, gerçekleşmiş sonuçların ref edilmesi (ürünlerin toplatılması ve imhası) ile maddi ve manevi tazminat talepleri birlikte ileri sürülebilir. Yargıtay, bu taleplerin kümülatif olarak kullanılmasını desteklemektedir.
Tasarım hakkına tecavüz davasında zamanaşımı süresi ne kadardır?
6769 sayılı SMK'nın ilgili hükümleri çerçevesinde tazminat talepleri bakımından genel zamanaşımı süresi, zararın ve failin öğrenildiği tarihten itibaren iki yıl; her hâlükârda tecavüz eyleminin gerçekleştiği tarihten itibaren on yıldır. Tespit ve men talepleri için ayrı bir zamanaşımı işlemez; tecavüz devam ettiği sürece bu talepler kullanılabilir.
Tasarım tecavüz davasında arabuluculuk zorunlu mudur?
Ticari nitelikteki tasarım hakkına tecavüz davalarında 7251 sayılı Kanun ile getirilen dava şartı arabuluculuk hükümleri uygulanmakta olup bu konuda mahkeme güncel yargı çevresinin uygulamasını esas alır; dava açmadan önce bir arabuluculuk bürosuna başvurulması gerekip gerekmediği her somut olayda avukatınızla değerlendirilmelidir.
Rakip ürünlerin fotoğrafını delil olarak kullanabilir miyim?
Evet; ürün karşılaştırma fotoğrafları, piyasa araştırma raporları, e-ticaret platformu ekran görüntüleri ve noter tespit tutanakları en yaygın delil araçlarıdır. Mahkeme ayrıca bilirkişi incelemesi yapılmasına hükmedebilir; bu nedenle delilleri dava açmadan önce noter kanalıyla tespit ettirmeniz ispat gücünü önemli ölçüde artırır.
